Monday, May 2, 2016

სახელის უფლება და პირად ცხოვრებაში ჩაურევლობა / Right to Name and Non-interference in Private Life

ნაშრომის მიზანია სახელის დარქმევის უფლების არა მარტო თეორიული მოწესრიგების მიმოხილვა, არამედ, უფრო მეტად, პირად პროფესიულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, პრაქტიკულ დონეზეც ამ მხრივ სამართლებრივად პრობლემური, პირად ცხოვრებაში ჩაურევლობასთან დაკავშირებული ხარვეზების გადაწყვეტის ძირითადი საშუალებების ძიება. განხილულია საქართველოში ფიზიკური პირის სახელის უფლება, განსაკუთრებით კი მშობლის უფლება, დაარქვას სახელი შვილს და ამ კუთხით გაანალიზებულია პირად ცხოვრებაში ჩაურევლობის სახელმწიფო და საერთაშორისო სამართლებრივი გარანტიები; ამასთანავე, შედარებისთვის წარმოდგენილია სხვა ქვეყნების მაგალითებიც და არსებული საკანონმდებლო ხარვეზების ფონზე საკითხი განხილულია სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე. 


იხილეთ გამოცემა სრულად / See the full publication

ლევან ჯორბენაძე 
2016 წლის 2 მაისი

Saturday, June 27, 2015

თბილისის სასამართლოს პრეცედენტული გადაწყვეტილება პირადი ცხოვრების დაცულობასთან დაკავშირებით / Tbilisi Court Right to Private Life landmark Judgment

8 ივნისი, 2015 წელი
ახალი ამბების სააგენტო GHN:

თბილისის საქალაქო სასამართლომ იუსიციის სამინისტროს წინააღმდეგ მნიშვნელოვანი და პრეცედნტული გადაწყვეტილება მიიღო, რითაც ადამიანის პირად ცხოვრებაში არაკონსტიტუციურ და არაპროპორციულ ჩარევად მიიჩნია 
სამოქალაქო აქტების შესახებ კანონის მოთხოვნა ბავშვისთვის ორზე მეტ წევრიანი სახელის დარქმევის აკრძალვის შესახებ.

საქმე იუსტიიის სამინისტროს წინააღმდეგ გასულ წელს დაიწყო, როდესაც საქართველოში ერთობლივად შექმნილ ოჯახს საქართველოს და ინდოეთი მოქალაქეებს იუსტიციის სახლმა თბილისში უარი განუცხადა საკუთარი ბავშვისათვის სამწევრიანი სახელის დარქმევის და რეგისტრაციის გამო. ოჯახს სურდა, რომ მათი ბავშვის სახელში ასახულიყო ქართული წარმომავლობა და ინდური ტრადიციებიც. იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სამსახურმა ხისტად მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო აქტების შესახებ კანონის 68-ე მუხლზე, რომ მოქმედი კანონით პირდაპირ იკრძალებოდა ბავშვისათვის ორზე მეტი სახელისაგან შემდგარი სახელის დარქმევა.  
     
მეუღლეების უფლებებს ადვოკატ ლევან ჯორბენაძე იცავდა, მისი განცხადებით მიუხედავად იმისა, რომ კანონი პირდაპირ კრძალავდა ბავშვისათვის ორზე მეტ წევრიანი სახელის დარქმევას მოსამართლე ნანა დარასელიამ ძალიან თამამი და პროგრესული გადაწყვეტილება მიიღო და განაცხადა, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს  მხრიდან ადამიანის პირად ცხოვრეაში ჩარევა არაპროპორციული იყო და ირღვეოდა საქართველოს კონსტიტუციით და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციი დაცული პირადი ცხოვრების უფლება. რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია სასამართლომ განაცხადა, რომ ისეთი ფუნდამენტური უფლების დაცვის დროს, როგორიცაა პირადი ცხოვრების უფლება დემოკრატიულ საზოგადოებაში, იუსტიციის სამინისტროს გადაწყვეტილების მარტო შიდა კანონშესაბამისობა არ იყო საკმარისი.

ადვოკატი ლევან ჯორბენაძე ასევე აცხადებს, რომ მოსამართლე ნანა დარასელიას ეს გადაწყვეტილება საქართველოს მართლსაჯულების განვითარების ისტორიაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრეცედენტი და პროგრესული ნაბიჯია.

თბილისის საქალაქო სასამართლომ გადაწყვეტილება რამოდენიმე დღის წინ დაასაბუთა. სასამართლომ ადვოკატის ყველა მოთხოვნა დააკმაყოფილა, სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გამოიყენა და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლის თანახმად, დაუშვებელად ცნო საჯარო ხელისუფლების ასეთი ჩარევა ადამიანების პირადი ცხოვრების უფლების განხორციელებაში და იუსტიციის სამინისტროს დაავალა დაბადების მოწმობის გაცემა მშობლების სურვილით, ბავშვის სამწევრიანი სახელით. 

June 8, 2015

Tbilisi Court Right to Private Life landmark Judgment  

Tbilisi City Court delivered the landmark judgment against the Ministry of Justice and ruled that Law of Georgia on Civil Status Acts’ requirement about the prohibition of naming child with multiple parts (consisting of more than two names) is unconstitutional and the disproportionate infringe of private life.

The case originated a year ago against the Ministry of Justice, when Justice House in Tbilisi refused to a family united in Georgia, consisting of citizens of Georgia and India to name and register own baby boy with three names. The family wished that child name bear Georgian and as well as Indian traditions. The Civil Registry of the Ministry of Justice rigidly pointed to the Law of Georgia on Civil Status Acts, article 68 requirements that the current law clearly made illegal to name a baby with more than two names.

The lawyer Levan Jorbenadze represented the spouses, according to him in spite of the fact that the law directly prohibited to name baby with more than two names the judge Nana Daraselia made a very courageous and progressive decision and stated that interference of the Ministry of Justice in private life was disproportionate and violated the right to private life protected by Constitution and European Convention on Human Rights. In addition what is more important the Court ruled that when protecting such a fundamental right as the right to private life in a democratic society, just lawfulness of a decision of the Ministry of Justice is not enough.

The lawyer Levan Jorbenadze also says that this judgment of judge Nana Daraselia in the history of justice development in Goergia is one of the most progressive step and landmark judgment.

Tbilisi City Court reasoned judgment just a few days ago. The court satisfied all the requirements of the lawyer, used Strasburg Court jurisprudence, and according to the Article 8 of the European Convention ruled that Government’s such interference in the private life was unacceptable and ordered the Ministry of Justice to issue the birth certificate with three names on it according to the parents’ wish. 

Tuesday, March 3, 2015

ინტერესთა ჯგუფები v. არასამთავრობო ორგანიზაციები

საქართველოს კონსტიტუციის მნიშვნელოვანი ნაწილია მე-5 მუხლით შექმნილი ფუნდამენტი საზოგადოებაში, რომლის მიხედვით „ხალხი თავის ძალაუფლებას ახორციელებს რეფერენდუმის, უშუალო დემოკრატიის სხვა ფორმებისა და თავისი წარმომადგენლების მეშვეობით“. ასევე კონსტიტუციის: 26-ე მუხლი ანიჭებს ყველას უფლებას შექმნას საკუთარი საზოგადოებრივი გაერთიანებები და იყოს მისი წევრი ან მონაწილე, 45-ე მუხლი კონსტიტუციაში მითითებულ ძირითად უფლებებს და თავისუფლებებს, მათი შინაარსის გათვალისწინებით განავრცობს აგრეთვე იურიდიულ პირებზეც.

არასამთავრობო ორგანიზაციები, იგივე NGO (non-governmental organization), სამოქალაქო საზოგადოება, სამოქალაქო სექტორი, საზოგადოებრივი გაერთიანება, ქართულად ასევე სამართლებრივი ფორმით და სახელწოდებით მოიხსენიებენ, როგორც არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიულ პირებად, რომლებიც მოქმედი კანონმდებლობით რეგისტრირებული არიან საჯარო რეესტრში. კანონმდებლობის მიხედვით შესაძლებელია არსებობდეს საინიციატივო ჯგუფები, იგივე არარეგისტრირებული კავშირები და სპონტანურად გაერთიანებული სხვა საზოგადოებრივი ერთობები.

საქართველოს მაგალითზეც შეიძლება ითქვას, რომ NGO-ები ან ნებისმიერი დამოუკიდებელი საზოგადოებრივი გაერთიანებები თავისი მისიიდან გამომდინარე მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ დემოკრატიულ საზოგადოებებში ქვეყნისა და საზოგადოების განვითარებისთვის. ტიპიურად NGO-ს და სხვადასხვა საზოგადოებრივი გაერთიანებების ძირითადი პროდუქტი არის საზოგადოებრივი სიკეთის შექმნა კონკრეტული მოქმედებებით და სახელმწიფო ინსტიტუტებზე ზემოქმედების მოხდენით საზოგადოების ინტერესების დაცვა.   

საჯარო რეესტრის მონაცემების მიხედვით 2015 წლის 2 მარტის მდგომარეობით საქართველოში რეგისტრირებულია 20623 არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი, მაგრამ რეალურად მოქმედი და აქტიური რამოდენიმე ასეული მათგანი შეიძლება იყოს.   

/NGO-ები/               
NGO-ებს უმეტეს შემთხვევაში გააჩნიათ იგივე მეწარმე და კომერციული ორგანიზაციებისათვის დამახასიათებელი, მაგრამ შედარებით სუსტი სტრუქტურიზებული მართვის და იერარქიის სისტემა, და გამოირჩევიან იმით, რომ არ არიან მოგებაზე ორიენტირებული. მათ აქვთ უფლება ქონდეთ საკუთარი შემოსავლები, რომელიც მიმართული უნდა იყოს ისევ ორგანიზაციის მისიისთვის მოხმარებაზე. კვლევების მიხედვით საქართველოში NGO-ების დაფინანსების - გრანტების წყაროს საერთაშორისო დონორები წარმოადგენენ, რომლებიც თავის მხრივ არიან საერთაშორისო სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციები, უცხო ქვეყნის კერძო ფონდები და საწარმოები. NGO-ების თანამშრომლებს ხშირ შემთხვევაში წარმოადგენენ სტუდენტები, ახალგაზრდა პროფესიის არმქონე, დამწყები სხვადასხვა პროფესიის წარმომადგენლები და ზოგ შემთხვევებში გამოცდილი პროფესიონალებიც. 

საქართველოს რეალობაში ხშირ შემთხვევებში NGO-ები ასოცირდებიან ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვის და ციხეებში არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის მებრძოლ პირებად. შესამჩნევია როტაცია NGO-დან ხელისუფლებაში და პირიქით. განსაკუთრებით ეს უკანასკნელი აშკარა იყო 2003 წლის ნოემბრის ვარდების რევოლუციის და 2012 წლის ოქტომბრის არჩევნების შედეგად ხელისუფლებაში მმართველი პარტიის შეცვლის შემდეგ, მაგალითად საჯარო რეესტრის სტატისტიკის მიხედვით 2012 წლის ოქტომრიდან 2013 წლის ოქტომბრამდე რეგისტრირებულია 1800-ზე მეტი NGO, ხოლო წინა წლის იგივე პერიოდთან შედარებით ეს ციფრი 1126 იყო.

თავისთავად საზოგადოებაში ჩნდება უნდობლობა და ეჭვები: დაფინანსების წყაროებთან, მედია საშუალებების მიერ NGO-ებიდან კონკრეტული ექსპერტების გამოყენებაზე, NGO-ების ნაკლებ ანგარიშვალდებულებაზე საზოგადოების წინაშე (უფრო მეტად ისინი ანგარიშვალდებული არიან თავიანთი დონორის წინაშე), საერთაშორისო დახმარებაზე დამოკიდებულების, გრანტების აღებაზე ორიენტირებულობის გამო ვიდრე კონკრეტული მიზნების მიღწევაზე, მხოლოდ დონორების მიერ დაწესებული პრიორიტეტებზე მორგებულ და ნაკლებად ინოვაციური პროექტების განხორციელების გამოც. ასევე მიიჩნევა, რომ მხოლოდ ქველმოქმედებაზე ორიენტირებულობის გამო ძირი ეთხრება სიღარიბის აღმოფხვრას, რადგან ე.წ. მსხვერპლები - მიზნობრივი ჯგუფები ყოველთვის ისევ ელოდებიან მოწყალებას და ხდებიან მასზე დამოკიდებული. 

2011 წლის ნოემბერში აღმოსავლეთ-დასავლეთის მართვის ინსტიტუტის სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების პროგრამის (G-PAC) ფარგლებში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ საქართველოში ხალხი არ ენდობა არასამთავრობო ორგანიზაციებს. სხვა კერძო სამართლის იურიდიული პირებთან, მაგალითად კომპანიებთან შედარებით NGO-ებს უფრო  მეტი პასუხისმგებლობა უნდა გააჩნდეთ, განსაკუთრებით მათ ვინც დაფინანსებას უცხო ქვეყნების ორგანიზაციების ან ადგილობრივად სახელმწიფოდან იღებს, რადგან ეს ფული გადასახადის გადამხდელებისგან მოედინება და ეძლევა არა კონკრეტულად, რომელიმე ინდივიდს არამედ საქართველოს და მიმართულია კონკრეტული საკითხების მოწესრიგებისაკენ. ამიტომ საზოგადოებაში მეტი ნდობის მოპოვებისათვის აუცილებელია NGO-ები უფრო მეტად ანგარიშვალდებული იყვნენ საზოგადოების წინაშეც. 

ანგარიშვალდებულების და გამჭვირვალობის გაზრდის მიზნითაც ზოგიერთმა სახელმწიფომ კრიტიკის მიუხედავად გარკვეული ღონისძიებებიც მიიღო - უცხო აგენტების რეგისტრაციის შესახებ კანონის სახით იმ უცხო პირების ან ორგანიზაციების მიმართ, რომელიც მათ სახელმწიფოში მოქმედებენ, მაგალითად აშშ-მ 1938 წელს და მსგავსი, მაგრამ თავისებურად განსხვავებული რუსეთმა 2012 წელს.   

/ინტერესთა ჯგუფები/
ინტერესთა ჯგუფებიც NGO-ების მსგავსად ანალოგიურია, მაგრამ არსებობს გარკვეული მნიშვნელოვანი განსხვავებები. ინტერესთა ჯგუფის ძირითადი დამახასიათებელი შესაძლებელია იყოს მისი სპონტანურობა და რომელიმე კონკრეტული მისიის მისაღწევად პირთა გაერთიანება ან ინდივიდუალური აქტიურობა, მაგრამ ამავე დროს შესაძლებელია იყოს, როგორც კონკრეტული ვიწრო ინტერესებზე ორიენტირებული, ასევე ზოგადი მისიის მატარებელიც. 

მაგალითად პირობითად ვიწრო ინტერესით შესაძლებელია დავახასიათოთ იმ პირთა გაერთიანება, რომელიც ავტომობილის ღვედის გამოუყენებლობის გამო დაზარალდა და ლობირებს მხოლოდ მის აქტიურ გამოყენებას, ან დასაქმებულთა გარკვეული ჯგუფი, როდესაც წარსულში მათი ერთ-ერთი მშენებლობაზე დასაქმებული წევრი კონკრეტული აღჭურვილობის არქონის გამო დაიღუპა და სურთ იმ წესის შემოღება, რომელიც დაავალებს დამსაქმებელს ამ მხრივ კონკრეტული ღონისძიებების გატარებას. ასევე პირობითად ფართო მიზნებით გაერთიანებულ ინტერესთა ჯგუფად, შეიძლება დავახასიეთოთ რომელიმე ბიზნესის სფეროს წარმომადგენლების ერთი ინტერეს ჯგუფად ჩამოყალიბება, რომელსაც სურს ქვეყანაში ამავე ბიზნესისთვის ხელსაყრელი გარემოს შექმნა, როგორც საზოგადოებაში ასევე სახელმწიფოს მხრიდან მათი კონკრეტული ინტერესების გასათვალისწინებლად.

არაერთი საერთო ნიშან-თვისებებისა ინტერესთა ჯგუფი უფრო მეტად ბუნებრივი, დამოუკიდებელი და გულწრფელი გაერთიანებაა. თავისი არსით დამოუკიდებელია, რადგან მათ წევრებს საზოგადოებაში და სახელმწიფო მმართველობაში არსებული ნაკლოვანებებიდან გამომდინარე სპონტანურად წარმოშობილი კონკრეტული მოტივაცია ამოძრავებთ იმ ცვლილებების მისაღწევად, რომელმაც ისინი ან მათი ახლო ადამიანები მნიშვნელოვნად დააზარალა. გულწრფელი და საქმის მცოდნე, რადგან ისინი პირადად გრძნობენ საზოგადოების წინაშე არსებულ პრობლემას და კონკრეტული ემოციური მაგალითებით ეფექტურად ზემოქმედებენ საზოგადოებაზე და რაც მთავარია გააჩნიათ დაწვრილებით ჩამოყალიბებული დამაჯერებელი არგუმენტები თუ რატომ სურთ დასახული კონკრეტული მიზნების მიღწევა.

NGO-ებისგან განსხვავებით, რომელთა მიერ საპროექტო აქტივობა ძირითადათ ფულის მიღებითაა მოტივირებული, ინტერესთა ჯგუფის დაფინანსება ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლებელია არ იყოს აუცილებელი, განსაკუთრებით მათთვის ხელფასების გადახდა და ხშირ შემთხვევებში ასეთი სახის გაერთიანებები მათი წევრების შემოწირულობაზეა დამოკიდებული და ფინანსური სახსრები მიმართულია კონკრეტული კამპანიების თუ მოქმედებების დასაფინანსებლად, ამიტომ ინტერესთა ჯგუფების პროფესიონალიზმის და დამოუკიდებლობის ხარისხი, მიზნის მიღწევა და კონკრეტული ცვლილებების გამოწვევა უფრო მეტად მაღალი და მიღწევადი რეალობაა.

ინტერესთა ჯგუფების სიმრავლე და აქტიურობა განაპირობებს არა მარტო ვინმეს, ადგილობრივი თუ უცხო ქვეყნის პირების თუ ორგანიზაციების წინასწარ დადგენილ პრიორიტეტებით ხელმძღვანელობას, არამედ იძლევა საშუალებას მოხდეს საკითხების დივერსიფიცირებაც მათი აქტუალობის და ადგილობრივი საზოგადოების დაკვეთის შესაბამისად, მაგალითად ეკონომიკური საკითხების და ბიზნესის ირგვლივ გაერთიანებები, რაც საბოლოოდ განაპირობებს საქართველოში ინტერესთა ჯგუფების შექმნას და სახელმწიფოს განვითარებას ძლიერი და აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებით.   

აღსანიშნავია, რომ მიუხედავად კრიტიკისა ნებისმიერი საზოგადოებრივი გაერთიანებები მათი მოკლევადიანი თუ გრძელვადიანი გეგმებისა, მათი მოცულობის, მოტივისა თუ ზეგავლენისა მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ და დემოკრატიულ საზოგადოებაში მათი უპირატესობა სწორედ მრავალფეროვნებაში და ამ მხრივ მათ მიერ ძალთა დაბალანსებაშია.
ლევან ჯორბენაძე 
2015 წლის 3 მარტი


Saturday, October 5, 2013

პერსონალური მონაცემების დაცვა

პერსონალური მონაცემების დაცვა დემოკრატიულ საზოგადოებაში ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების დაცვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია და დაცულია 1950 წლის 4 ნოემბრის ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლით - პირადი ცხოვრების უფლება.

პერსონალურ მონაცემების დაცვისთვის საქართველოს პარლამენტმა კანონი 2011 წლის 28 დეკემბერს მიიღო. პერსონალურ მონაცემების დაცვის შესახებ საქართველოს კანონი ძირითადათ გამომდინარეობს ევროპის საბჭოს 1981 წლის 28 იანვრის კონვენციიდან პერსონალური მონაცემების ავტომატური დამუშავებისას ფიზიკური პირების დაცვის შესახებ”. საქართველოსთან მიმართებაში კონვენცია ძალაშია 2006 წლის აპრილიდან. ევროპის საბჭოს ეს კონვენცია წევრ სახელმწიფოებს ავალდებულებს შიდა საკანონმდებლო დონეზე განახორციელონ ყველა საჭირო ღონისძიება პერსონალური მონაცემების დაცვისათვის.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს პარლამენტმა კანონი 2011 წლის დეკემბერში მიიღო მისი რეალური აღსრულება 2013 წლის ივლისიდან უნდა დაწყებულიყო, რადგან 2013 წლის ივლისამდე კანონის მიხედვით ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი აღმასრულებელი თანამდებობის პირი - პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორი არ იყო არჩეულ/დანიშნული. პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორი აირჩევა საკონკურსო კომისიის მიერ, რომლის შემადგენლობას ამტკიცებს პრემიერ-მინისტრი და საბოლოოდ პრემიერ-მინისტრივე ამტკიცებს პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორს. პრემიერ-მინისტრის 2013 წლის 28 ივნისის ბრძანების საფუძველზე 2013 წლის 1 ივლისიდან მოქმედება დაიწყო პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორმა, რომელმაც თავისი ფუნქციები უნდა განახორციელოს პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატის მეშვეობით.

კანონის მიხედვით პერსონალური მონაცემები არის ნებისმიერი ინფორმაცია, რომელიც უკავშირდება იდენტიფიცირებულ ან იდენტიფიცირებად ფიზიკურ პირს. გარდა ზოგადად პერსონალური ინფორმაციის დაცვისა კანონმდებლობა ანსხვავებს ასევე იმ პერსონალური ინფორმაციის მაღალი ხარისხით დაცვას, რასაც განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემი ეწოდება, მაგალითად ასეთი ინფორმაციაა: „მონაცემი, რომელიც დაკავშირებულია პირის რასობრივ ან ეთნიკურ კუთვნილებასთან, პოლიტიკურ შეხედულებებთან, რელიგიურ ან ფილოსოფიურ მრწამსთან, პროფესიული ორგანიზაციის წევრობასთან, ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან, სქესობრივ ცხოვრებასთან ან ნასამართლობასთან, ასევე ბიომეტრული მონაცემი, რომლითაც შესაძლებელია პირის იდენტიფიცირება ზემოაღნიშნული ნიშნებით”. ასეთი განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემების დამუშავება აკრძალულია, მაგრამ კანონმდებლობით განსაზღვრულია კონკრეტული გამონაკლისები, როდესაც შესაძლებელია ასეთი მნიშვნელოვანი მონაცემების დამუშავებაც.

მონაცემთა დამუშავებისას დაცული უნდა იყოს შემდეგი ძირითადი პრინციპები: მონაცემები უნდა დამუშავდეს სამართლიანად და კანონიერად, მონაცემთა სუბიექტის ღირსების შეულახავად და მონაცემები შეიძლება დამუშავდეს მხოლოდ მკაფიოდ განსაზღვრული კანონიერი მიზნისათვის. მათ შორის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პრინციპს წარმოადგენს მონაცემები შენახვა მხოლოდ იმ ვადით, რომელიც აუცილებელია მონაცემთა დამუშავების მიზნის მისაღწევად.

მონაცემთა დამუშავების ერთ-ერთ ფუნდამენტურ საფუძველს წარმოადგენს იმ პირის (მონაცემთა სუბიექტის) თანხმობა ვისზეც მონაცემები გროვდება. თანხმობა უნდა გამოიხატოს ნათლად და ზოგ შემთხვევაში აუცილებელია წერილობითი ფორმაც.

პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ კანონით მათ შორის მოწესრიგებულია: გარდაცვლილი პირის შესახებ მონაცემების დაცვა, მონაცემთა პირდაპირი მარკეტინგის მიზნებისათვის დამუშავება, ბიომეტრულ მონაცემთა დამუშავება საჯარო დაწესებულების მიერ, ბიომეტრულ მონაცემთა დამუშავება კერძო პირის მიერ, ქუჩაში ვიდეოთვალთვალის განხორციელება, საჯარო და კერძო დაწესებულებათა შენობების ვიდეოთვალთვალი, საცხოვრებელი შენობის ვიდეოთვალთვალი, მონაცემთა დამუშავება საჯარო და კერძო დაწესებულებათა შენობაში შესვლისა და შენობიდან გასვლის აღრიცხვის მიზნით.

ნებისმიერ პირი ვისი მონაცემებიც უკანონოდ მუშავდება (მონაცემთა სუბიექტი) უფლება აქვს მოითხოვოს მონაცემების გასწორებ, განახლებ, დამატებ, დაბლოკვ, წაშლა და განადგურება. ამ ღონისძიებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში აღსრულების მიზნით დამრღვევთა დასასჯელად მონაცემთა სუბიექტს შეუძლია მიმართოს პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორს ან აგრეთვე სასამართლოს მეშვეობით მოითხოვოს კომპენსაცია, საჯარო დაწესებულების შემთხვევაში კი გამოიყენოს ადმინისტრაციული საჩივარი. მონაცემთა სუბიექტს თავისი უფლებების უკეთ გაცნობიერებისათვის და რეალიზაციისათვის შეუძლია ისარგებლოს ადვოკატის მომსახურებით.       

აუცილებელია ნებისმიერი საჯარო თუ კერძო ორგანიზაცია მოემზადოს და სიფრთხილით მოეკიდოს ამ კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულებას. ზოგ შემთხვევებში კანონი პირდაპირ ავალებს და კონკრეტულ ვადებსაც უწესებს ფიზიკურ პირებს და ორგანიზაციებს კანონით გათვალისწინებული ამა თუ იმ მოქმედების განხორციელებისათვის. ასევე კონკრეტულად უწესებს, როგორ აწარმოოს კანონიერად მონაცემების შეგროვება და როგორ და რა ვადაში უნდა უპასუხოს პრეტენზიის წარდგენის შემთხვევაში. მაგალითად მონაცემთა დამმუშავებელი ვალდებულია ფაილური სისტემის შექმნამდე და მასში ახალი კატეგორიის მონაცემთა შეტანამდე შეატყობინოს პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორს, როგორ და რა სახის ინფორმაციას ამუშავებს. ამავე დროს ცვლილებების შემთხვევაშიც არა უგვიანეს 30 დღისა აცნობოს ინსპექტორს. ასევე ის პირი ვისზეც გროვდება ინფორმაცია (მონაცემთა საუბიექტი) თუ მიმართავს ორგანიზაციას რა ვადებში და რა წესით უნდა უპასუხონ. მაგალითად: მონაცემთა დამმუშავებელი ვალდებულია შეწყვიტოს მონაცემთა პირდაპირი მარკეტინგის მიზნებისათვის დამუშავება მონაცემთა სუბიექტის მოთხოვნის მიღებიდან არა უგვიანეს 10 სამუშაო დღისა.
   
ზოგადად პერსონალურ მონაცემთა დაცვის დარგის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კრიტიკულ საკითხს წარმოადგენს ამ სფეროში არსებული კანონების არასწორი აღსრულება, განსაკუთრებით მაშინ როდესაც უცხო ქვეყნებიდან საქართველოში კანონის იმპორტი ხორციელდება, პირადი ცხოვრების დაცვის კანონმდებლობა ზოგჯერ ზოგადი ნორმებით შემოიფარგლება, მაგრამ მისი რეალურ ცხოვრებაში გატარებისათვის საჭიროა პრაქტიკული გამოცდილების ანალიზი და შესაბამისი სახელმძღვანელო პრინციპების დანერგვა.

პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ კანონით დამრღვევის მიმართ გათვალისწინებულია ადმინისტრაციული ჯარიმები 100 (ასი) ლარიდან 10 000 (ათიათას) ლარამდე ოდენობით. პერსონალური მონაცემების დაცვაზე პასუხისმგებლობა ეკისრება ნებისმიერ პირს, იქნება ეს საჯარო-საბიუჯეტო თუ კერძო დაწესებულება. 

ამავე დროს პერსონალური მონაცემების დაცვა არ არის აბსოლიტური უფლება და შეიძლება დაექვემდებაროს სახელმწიფოს მხრიდან კანონმდებლობით გათვალისწინებულ გარკვეული შეზღუდვებს.    

ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის ინსტიტუტის ფუნქციონირება ზოგადად წესრიგდება შესაბამისი დირექტივებით, მათ შორის ფუძემდებლურია 1995 წლის პერსონალურ მონაცემთა დაცვის დირექტივა - 95/46/EC. განსხვავებით აშშ-სგან, რომელსაც მიჩნეულია, რომ გარკვეული თვალსაზრისით თავისუფალი მიდგომა გააჩნია ამ დარგში და რაიმე ერთიანი ნორმატიული აქტი არ აქვს, ამის ნაცვლად კი უფრო მეტად ეყრდნობა ამ დარგისთვის დამახასიათებელ სხვადასხვა კონკრეტულ კანონებს და თვით-მოწესრიგებას განსაკუთრებით კერძო სექტორში. საქართველოსთვის პერსონალურ მონაცემთა დაცვის საკითხის ეფექტურად მოწესრიგების მნიშვნელობა და უფრო სწორედ ვალდებულება მნიშვნელოვანია ჯერ ერთი ევროპის საბჭოს კონვენციიდან გამომდინარე და მეორე საქართველოს ევროკავშირთან ასოცირების პერსპექტივის გამო.     

პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატი ახალი ინსტიტუტია საქართველოში და სწორედ მასზეა დამოკიდებული საზოგადოებას რა ხარისხის მომსახურებას შესთავაზებს და რა სტანდარტების დამკვიდრებას ჩაუყრის საფუძველს. მთავარია ეს ახალი ინსტიტუტი საქართველოში არ იქცეს ზედმეტად ბიუროკრატიული ფუნქციების მქონე ორგანიზაციად და გაუაზრებელ ტვირთად არ დააწვეს საჯარო სტრუქტურებს და განსაკუთრებით ბიზნესს. 

ლევან ჯორბენაძე 
2013 წლის 5 ოქტომბერი

Saturday, September 28, 2013

ვინა არის მ.შ. და საჯარო სექტორში საკონკურსო მასკარადები

მ.შ.
მ.შ. იგივე მოვალეობის შემსრულებელი არის ნებისმიერი საჯარო-საბიუჯეტო დაწესებულების ხელმძღვანელის (უფროსის) ერთპიროვნულად, „დროებით“ და უკონკურსოდ დანიშნული პირი ამა თუ იმ ვაკანტურ პოზიციაზე. საჯარო სამსახურის შესახებ კანონით პირდაპირ არის ლეგალიზებული უფროსის მიერ მიღებული ასეთი უსამართლო გადაწყვეტილება.

„დროებით“ - ნიშნავს ნებისმიერ დროს, მაგრამ აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2013 წლის 1 ივლისიდან საჯარო სამსახურის შესახებ კანონით დაზუსტდა მ.შ.-ს დანიშვნის ვადების ზღვარი ზოგიერთი თანამდებობის პირებისათვის 1 წელი და ზოგიერთ ვაკანტურ პოზიციაზე 3 თვე, მაგრამ ეს საკანონმდებლო ცვლილება ვერაფერი შეღავათია ნეპოტიზმის და კორუფციის შემცირებისათვის და იმ მიზნის მისაღწევად, რასაც ქვია გამჭვირვალე, სამართლიანი, ანგარიშვალდებული და მაღალ ხარისხზე ორიენტირებული საჯარო სამსახურის მომსახურება. სწორედ იმ სამართლიანი და კანონიერი კონკურსებისათვის და მომსახურებისთვის, რომლისთვისაც საზოგადეობამ გადასახადები უნდა გადაიხადოს.

მ.შ. ერთ-ერთი ფაქტორია იმ უსამართლო საკონკურსო მასკარადების, რომელიც საჯარო სამსახურის კანონში არსებული დეფექტების და ამ კანონის არასწორი აღსრულების მიზეზია.

იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც უფროსის მფარველობაში მყოფი მ.შ.-ს ადგილას გამოცხადდება „სავალდებულო“ კონკურსი რა სამართლიანობის და ობიექტურობის განცდა უნდა ქონდეთ მომავალ კანდიდატებს? მ.შ. უკვე სხვა კანდიდატებთან შედარებით უპირატეს მდგომარეობაშია, სხვა ყველაფერთან ერთად ის უკვე ამ თანამდებობაზე გამოცდილი „მოსამსახურეა“, რასაც საკონკურსო კომისიას აუცილებლად სიამაყით განუცხადებს.  

განსაკუთრებით კომიკურია სიტუაცია, როდესაც გამოცხადებულ ვაკანტურ თანამდებობაზე კანდიდატს მოეთხოვება იმავე პოზიციაზე და იმავე კონკრეტულ დაწესებულებაში 2-3 წლიანი მუშაობის გამოცდილება, რაც საკმარისია ვარაუდისათვის, რომ კონკურსი უკვე კონკრეტულ კანდიდატზეა მორგებული.  

საჯარო სექტორში საკონკურსო მასკარადები
საქართველოს კანონმდებლობის პირდაპირი მოთხოვნით საჯარო (სახელმწიფო საბიუჯეტო) დაწესებულებებში დასაქმება მხოლოდ კონკურსით არის შესაძლებელი და ამგვარად კონკურსის ფორმალურად გამოცხადებაც სავალდებულოა, ამავე დროს კადრების სტაბილურობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრინციპია. საჯარო სამსახურის შესახებ კანონი გამონაკლისის სახით თანამდებობის პირთა მხოლოდ იმ ჩამონათვალს განსაზღვრავს, რომლებიც კონკურსის წესით არ ინიშნებიან, მაგალითად ესენია: პრეზიდენტი, პარლამენტის თავმჯდომარე, მინისტრები და სხვა. 

კონკურსის გამოცხადება სავალდებულოა საჯარო სამსახურის ბიუროს ვებგვერდის hr.gov.ge -ის მეშვეობით, რომელიც ამავე სამსახურის ინფორმაციით 2011 წლის ივნისიდან მოქმედებს. კანდიდატების მიერ განაცხადის წარდგენა აუცილებელია მოხდეს მხოლოდ ამავე ვებგვერდის მეშვეობით და ელექტრონული ფორმით. 2014 წლის 1 იანვრამდე კანონი გამონაკლისს მხოლოდ იმ კანდიდატებისთვის უშვებს, რომლებსაც დასაქმება ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში სურთ, ამ შემთხვევაში არაელექტრონული ფორმით შეიძლება განაცხადების წარდგენა.

კანონმდებლობით კონკურსის ძირითადი პრინციპებია: ობიექტურობა, გამჭვირვალობა, არადისკრიმი­ნაციულობა, საჯაროობა, კოლეგიურობა და კორექტულობა

„სავალდებულო“ კონკურსის გამოცხადების შემდეგი მთავარი ეტაპი არის საკონკურსო-საატესტაციო კომისია. აუცილებლად ყურადღება უნდა მიექცეს ამ საკონკურსო-საატესტაციო კომისიის ფორმირების საკითხს, რომლის ფორმირებაც მაგალითად კონკრეტულად მოსარგებია რომელიმე ინტერესთა ჯგუფისთვის, რადგან საკონკურსო-საატესტაციო კომისიის თავმჯდომარედ იმ დაწესებულების უფროსი ან მისი მოადგილე ინიშნება, სადაც კონკურსია გამოცხადებული. საკონკურსო-საატესტაციო კომისიის თავმჯდომარის ფორმალურად დანიშვნაში ე.წ. ნოტარიუსის ფუნქციას ასრულებს საჯარო სამსახურის ბიუროს უფროსი. სწორედ ამგვარად დანიშნული საკონკურსო კომისიის თავმჯდომარე თავად წყვეტს შემდგომ ვინ მოიწვიოს საკონკურსო კომისიის შემადგენლობაში. ამ თავმჯდომარის დანიშნული საკონკურსო კომისიის წევრების „გაწეული სამსახურიც“ შეიძლება ანაზღაურებადი იყოს.

ფორმალურადაც კანონმდებლობა სრულ გასაქანს აძლევს კონკრეტული საბიუჯეტო დაწესებულების უფროსს თავად გადაწყვიტოს ვინ აირჩიოს კომისიის წევრად და საბოლოოდ ვის „მისცეს“ სამსახური თავის დაწესებულებაში. სწორედ ამიტომაც ასეთი სახით მიღებული გადაწყვეტილებები საზოგადოებაში აღვივებს არაობიექტურობის და უსამართლობის გრძნობას.

ასეთი სახით დანიშნული კომისიის წევრების შემადგენლობა ვერ უზრუნველყოფს კონკურსის ობიექტურობას, გამჭვირვალობას, არადისკრიმი­ნაციულობას, საჯაროობას, კოლეგიურობას და კორექტულობას. უფრო მეტიც ხშირად კომისიის წევრებს შორის საერთოდ არ არის ადამიანური რესურსების მართვის სპეციალისტი, ასევე კომისიის წევრები არაპროფესიონალები და არაეთიკურებიც არიან. ამ მხრივ კონკურსში მონაწილე კანდიდატების უმრავლესობას შეუძლიათ ადვილად შეამჩნიონ, რომ საკონკურსო კომისიის წევრები გამოხატავენ ნაკლებ ინტერესს და გადაწყვეტილება უკვე მიღებული აქვთ; კანდიდატი ალოდინეს და დანიშნულ დროს არ ან ვერ მიიღეს; კომისიის წევრებმა კანდიდატს გამოცდის ან გასაუბრების დროს თავისი თავი არც კი წარუდგინეს; გასაუბრების დროს რომელიმე კომისიის წევრი მოულოდნელად დგება და გადის ოთახიდან ან რომელიმე კომისიის წევრი ტელეფონზე იწყებს ლაპარაკს; კომისიის წევრები ქაოსურად იწყებენ კანდიდატისთვის კითხვების დასმას ან ახორციელებენ ფსიქოლოგიურ ზეწოლას; დასმული შეკითხვები შესაძლებელია იყოს არაკორექტული და კონკურსში მონაწილე კანდიდატს შეუძლია შეამჩნიოს მის მიმართ აშკარა არაკეთილგანწყობა და უტიფრობაც.

კანდიდატს კანონმდებლობის მიხედვით შეუძლია გაასაჩივროს საკონკურსო კომისიის გადაწყვეტილება, ამიტომ განსაკუთრებით ყურადღებით უნდა იყოს გამოვლენილი დარღვევების წინააღმდეგ მამხილებელი მტკიცებულებების მოპოვების თვალსაზრისით. 

რეალურად „სხვა“ კანდიდატებისათვის „სავალდებულოდ“ გამოცხადებულ კონკურსში გამარჯვების შანსები განსაკუთრებით დაბალია, როდესაც სახელმწიფოში რადიკალურად ხდება პოლიტიკური ძალების ცვლილება და ახალი უმრავლესობით მოსული პოლიტიკური ძალა ცდილობს თავისი პოლიტიკური აქტივისტების და „თავისიანების“ დასაქმებას, რაც მაგალითად საქართველოში 1 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგაც გრძელდება.

არაობიექტურობის და უსამართლობის შესამცირებლად სასურველი იქნებოდა საკონკურსო კომისიის შემადგენლობაში ყოფილიყვნენ დამოუკიდებელი ადამიანური რესურსების მართვის სპეციალისტებიც და პროფესიონალები, კომისიის წევრები უკეთ მომზადებულიყვნენ კონკურსის ჩატარების დღისთვის არამარტო პროფესიული თვალსაზრისით, არამედ განსაკუთრებით ეთიკური კუთხითაც; აგრეთვე გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად და მეტი ეფექტურობისთვის კონკურსში მონაწილე კანდიდატებს პერსონალურად ეცნობოთ გამარჯვებული კანდიდატის შესახებ, მაგრამ როგორც ჩანს ამ პერიოდისათვის ხელისუფლების მხრიდანაც არ არსებობს გაცხადებული პოლიტიკური ნება. პოლიტიკური უმრავლესობის ლიდერმა და საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა ბიძინა ივანიშვილმა საზოგადოებას გულწრფელად განუცხადა, რომ უპირატესობას ანიჭებ კონკურს და ტენდერებს და შემდეგ განაცხადა, რომ სამსახურში მიღება ძირითადათკონკურსის წესით უნდა ტარდებოდესო - ქვეტექსტი კი ნეპოტიზმ არდაგმობა იყო. ასევე გასახსენებელია წინა ხელისუფლების ცნობილი კრიტერიუმი, როდესაც საჯარო მოხელეების შერჩევა ერთგულების ნიშნით უნდა მომხდარიყო. 

კანონმდებლობა ირღვევა არამარტო საჯარო სექტორში საკონკურსო მასკარადებით და „თავისიანების“ მიყვანით, არამედ კანონით სავალდებულო კონკურსებიც არ ცხადდება. მაგალითად ორგანიზაცია „საერთაშორისო გამჭვირვალობა საქართველო“-ს კვლევის საკადრო პოლიტიკა საჯარო სამსახურში 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგმიხედვით შემდეგი ძირითადი ტენდენციები გამოიხატა: საჯარო სამსახურში თანამშრომლების მიღება კონკურსების გარეშე ხდება, „უწყებების დიდ უმრავლესობაში ატესტაცია და კონკურსი არ ჩატარებულა, ხოლო იქ, სადაც ჩატარდა, ძირითადათ არაეფექტურად იყო ორგანიზებული - საჯარო სამსახურში 6557 ახალ მიღებული თანამშრომლიდან მხოლოდ 257 (4%) დაინიშნა კონკურსის წესით"; „გათავისუფლება საშუალო და დაბალი რანგის მოხელეებსაც შეეხოთ, რაც დემოკრატიულ ქვეყნებში საჯარო სამსახურის ძირითად დასაყრდენს წარმოადგენს".

ყოველივე ამის შემდეგ ღირსეულმა კანდიდატმა კარგად უნდა გათვალოს ჯერ ერთი რამდენად უღირს ასეთ საკონკურსო მასკარადებში მონაწილეობის მიღება და შემდეგ მეორე საერთოდ ასეთ გარემოცვაში დასაქმება.  

ლევან ჯორბენაძე
2013 წლის 28 სექტემბერი